1930ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಲಿಂಗ ತಾರತಮ್ಯವನ್ನು ಎದುರಿಸಿ, ನೊಬೆಲ್ ಪುರಸ್ಕೃತ ಸಿ.ವಿ. ರಾಮನ್ ಅವರ ವಿರೋಧದ ನಡುವೆಯೂ ಸತ್ಯಾಗ್ರಹದ ಮೂಲಕ ಭಾರತೀಯ ವಿಜ್ಞಾನ ಸಂಸ್ಥೆಗೆ (IISc) ಪ್ರವೇಶ ಪಡೆದರು ಕಮಲಾ ಸೊಹೋನಿ. ಜೀವರಸಾಯನಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಪಿಎಚ್ಡಿ ಪಡೆದ ಮೊದಲ ಭಾರತೀಯ ಮಹಿಳೆಯಾದ ಅವರು, 'ನೀರಾ' ಪಾನೀಯದ ಪೌಷ್ಟಿಕಾಂಶದ ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ಸಂಶೋಧಿಸಿ ಅಪೌಷ್ಟಿಕತೆಯ ವಿರುದ್ಧ ಹೋರಾಡಿದರು.
1930 ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಶಿಕ್ಷಣ ಪಡೆಯುವುದೇ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಸವಾಲಾಗಿತ್ತು. ಅಂತಹ ಕಾಲಘಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಕಮಲಾ ಭಾಗ್ವತ್ (ನಂತರ ಕಮಲಾ ಸೊಹೋನಿ) ವಿಶ್ವದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳ ಜೊತೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವ ಕನಸು ಕಂಡಿದ್ದರು. ಆದರೆ, ಪುರುಷ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯತೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಹೆಜ್ಜೆ ಇಡಲು ಹೊರಟಾಗ ಅವರಿಗೆ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಹಂತದಲ್ಲೂ ನಿರಾಕರಣೆಗಳೇ ಎದುರಾದವು.
ಅಂದು ದೇಶದಾದ್ಯಂತ ಮೊಳಗುತ್ತಿದ್ದ ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧೀಜಿಯವರ ಅಹಿಂಸಾತ್ಮಕ ಪ್ರತಿಭಟನೆಯಿಂದ ಪ್ರೇರಿತರಾದ ಕಮಲಾ, ದೇಶದ ಉನ್ನತ ಸಂಶೋಧನಾ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಬಾಗಿಲು ತೆರೆಯಲು ಅದೇ ಅಹಿಂಸಾತ್ಮಕ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡರು. ಬಯೋಕೆಮೆಸ್ಟ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಪಿಎಚ್ಡಿ (PhD) ಪಡೆದ ಮೊದಲ ಭಾರತೀಯ ಮಹಿಳೆ ಎಂಬ ಹೆಗ್ಗಳಿಕೆಗೆ ಪಾತ್ರರಾದ ಅವರು, ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಮುಂಬೈನ ರಾಯಲ್ ಇನ್ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಸೈನ್ಸ್ (ಈಗಿನ ಇನ್ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಸೈನ್ಸ್) ಸಂಸ್ಥೆಯನ್ನು ಮುನ್ನಡೆಸಿದ ಮೊದಲ ಮಹಿಳಾ ನಿರ್ದೇಶಕಿಯೂ ಆದರು. ಅವರ ಇಡೀ ವೃತ್ತಿಜೀವನವು ಭಾರತದ ಅಪೌಷ್ಟಿಕತೆಯ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟಿಗೆ ಪರಿಹಾರ ಕಂಡುಕೊಳ್ಳುವತ್ತಲೇ ಸಾಗಿತ್ತು.
ಆರಂಭಿಕ ಜೀವನ ಮತ್ತು ವಿಜ್ಞಾನದತ್ತ ಒಲವು
ಕಮಲಾ ಅವರು ಬಾಂಬೆ (ಈಗಿನ ಮುಂಬೈ) ನಗರದ ಅತ್ಯಂತ ವಿದ್ಯಾವಂತ ಮತ್ತು ಪ್ರಗತಿಪರ ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ ಜೂನ್ 18, 1911 ರಂದು ಜನಿಸಿದರು. ಅವರ ತಂದೆ ಮತ್ತು ಚಿಕ್ಕಪ್ಪ ಇಬ್ಬರೂ ರಸಾಯನಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರ ಹಾದಿಯಲ್ಲೇ ಸಾಗಲು ಬಯಸಿದ ಕಮಲಾ, ಗಟ್ಟಿಯಾದ ಸಂಕಲ್ಪ ತೊಟ್ಟಿದ್ದರು.
Related Articles
1933 ರಲ್ಲಿ, ಕಮಲಾ ಬಾಂಬೆ ಕಾಲೇಜಿನಿಂದ ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ರಸಾಯನಶಾಸ್ತ್ರ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಶ್ರೇಣಿಯೊಂದಿಗೆ ಪದವಿ ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದರು. ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ವಿಜ್ಞಾನ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪದವಿ ಪಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಬೆರಳಣಿಕೆಯಷ್ಟು ಮಹಿಳೆಯರಲ್ಲಿ ಅವರೂ ಒಬ್ಬರಾಗಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಅವರು ಅಲ್ಲಿಗೆ ನಿಲ್ಲಲಿಲ್ಲ. ಉನ್ನತ ವ್ಯಾಸಂಗಕ್ಕಾಗಿ ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ಭಾರತೀಯ ವಿಜ್ಞಾನ ಸಂಸ್ಥೆಗೆ (IISc) ಅರ್ಜಿ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು. ಅವರ ತಂದೆ ಮತ್ತು ಚಿಕ್ಕಪ್ಪ ಇಬ್ಬರೂ ಐಐಎಸ್ಸಿಯಲ್ಲೇ ವ್ಯಾಸಂಗ ಮಾಡಿದ್ದರಿಂದ, ಕಮಲಾ ಅವರಿಗೂ ಸುಲಭವಾಗಿ ಪ್ರವೇಶ ಸಿಗುತ್ತದೆ ಎಂದೇ ಕುಟುಂಬದವರು ಭಾವಿಸಿದ್ದರು.
ಮುಚ್ಚಿದ ಬಾಗಿಲುಗಳು ಮತ್ತು ಗಾಂಧಿ ಮಾರ್ಗದ ಹೋರಾಟ
ಆದರೆ ಕಮಲಾ ಅವರಿಗೆ ಕಾದಿದ್ದು ನಿರಾಸೆ. "ನಿಮ್ಮ ಪ್ರವೇಶವನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಲಾಗಿದೆ" ಎಂಬ ಪತ್ರ ಅವರ ಕೈಸೇರಿತು. ಅದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಅವರ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಕೊರತೆಯಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಬದಲಾಗಿ ಅವರು 'ಮಹಿಳೆ' ಎಂಬ ಒಂದೇ ಕಾರಣವಾಗಿತ್ತು! ಅಂದಿನ ಐಐಎಸ್ಸಿ ನಿರ್ದೇಶಕರಾಗಿದ್ದ ನೊಬೆಲ್ ಪುರಸ್ಕೃತ ವಿಜ್ಞಾನಿ ಸಿ.ವಿ. ರಾಮನ್ ಅವರು ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಸಂಶೋಧನಾ ಸಂಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶ ನೀಡಲು ಸಿದ್ಧರಿರಲಿಲ್ಲ.
ಸಾಕ್ಷ್ಯಚಿತ್ರ ನಿರ್ಮಾಪಕ ಮತ್ತು ಮಾಧ್ಯಮ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕ ಸಮೀರ್ ಸಹಸ್ರಬುಧೆ ಅವರು ಕಮಲಾ ಅವರ ಕುಟುಂಬದ ಆಪ್ತರಿಂದ ಕೇಳಿದ ಈ ಕಥೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ: "ಕಮಲಾ ಸೊಹೋನಿ ಅವರು ಪದವಿ ಗಳಿಸುವುದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಅತ್ಯಂತ ಕಠಿಣವಾದ ಹಾದಿಯನ್ನು ಆಯ್ದುಕೊಂಡರು. ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಪ್ರವೇಶವೇ ಇಲ್ಲದ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಜಗತ್ತನ್ನು ಅವರು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಬೇಕಾಯಿತು" ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.
ಸಿ.ವಿ. ರಾಮನ್ ಅವರ ನಿರ್ಧಾರವನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿ ಕಮಲಾ ಅವರು ಐಐಎಸ್ಸಿ ಆವರಣದಲ್ಲೇ ಸತ್ಯಾಗ್ರಹ ಕುಳಿತರು. ಅವರ ನಿರಂತರ ಹೋರಾಟಕ್ಕೆ ಮಣಿದ ರಾಮನ್, ಕೆಲವು ಕಠಿಣ ಷರತ್ತುಗಳೊಂದಿಗೆ ಅವರಿಗೆ ಪ್ರವೇಶ ನೀಡಲು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರು. ಐಐಎಸ್ಸಿಯ ಸ್ವಂತ ದಾಖಲೆಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ತಾಂತ್ರಿಕವಾಗಿ ಪ್ರವೇಶ ಪಡೆದ ಮೊದಲ ಮಹಿಳೆ ಕಮಲಾ ಅವರಲ್ಲದಿದ್ದರೂ (ಅವರಿಗಿಂತ ಮೊದಲು ಎಂ.ಎಂ. ಮೆಹ್ತಾ ಮತ್ತು ಆರ್.ಕೆ. ಕ್ರಿಸ್ಟಿ ಎಂಬುವವರು ದಾಖಲಾಗಿದ್ದರು), ಸಂಸ್ಥೆಯ ಲಿಂಗಪಕ್ಷಪಾತದ ನಿಯಮವನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿ, ಮುಚ್ಚಿದ್ದ ಬಾಗಿಲನ್ನು ತೆರೆಸಿ ಮುಂದಿನ ಪೀಳಿಗೆಯ ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಹಾದಿ ಸುಗಮಗೊಳಿಸಿದ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಕಮಲಾ ಅವರಿಗೆ ಸಲ್ಲುತ್ತದೆ.
ಐಐಎಸ್ಸಿಯಿಂದ ಕೇಂಬ್ರಿಡ್ಜ್ವರೆಗೆ
ಐಐಎಸ್ಸಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಖ್ಯಾತ ವಿಜ್ಞಾನಿ ಎಂ. ಶ್ರೀನಿವಾಸಯ್ಯ ಅವರ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಕಮಲಾ ಅವರು ಹಾಲು, ದ್ವಿದಳ ಧಾನ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಧಾನ್ಯಗಳಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರೋಟೀನ್ಗಳ ಕುರಿತು ಸಂಶೋಧನೆ ನಡೆಸಿದರು. ನಂತರ ಉನ್ನತ ವ್ಯಾಸಂಗಕ್ಕಾಗಿ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ನ ಕೇಂಬ್ರಿಡ್ಜ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದ ಅವರು, ಸಸ್ಯಗಳ ಉಸಿರಾಟದ ಕುರಿತು ಪ್ರವರ್ತಕ ಸಂಶೋಧನೆ ನಡೆಸಿದರು. ಜೀವಕೋಶಗಳ ಶಕ್ತಿ ಉತ್ಪಾದನಾ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರವಹಿಸುವ 'ಸೈಟೋಕ್ರೋಮ್' (Cytochrome) ಎಂಬ ಕಿಣ್ವವು (Enzyme) ಸಸ್ಯಗಳಲ್ಲೂ ಇರುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಅವರು ಜಗತ್ತಿಗೆ ನಿರೂಪಿಸಿದರು.
1939 ರಲ್ಲಿ ಕೇಂಬ್ರಿಡ್ಜ್ನಿಂದ ಜೀವರಸಾಯನಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಪಿಎಚ್ಡಿ (PhD) ಪದವಿ ಪಡೆದರು. ವಿದೇಶದಲ್ಲೇ ನೆಲೆಸಿ ಉತ್ತಮ ವೃತ್ತಿಜೀವನ ರೂಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಅವಕಾಶವಿದ್ದರೂ, ತಮ್ಮ ದೇಶದ ಸೇವೆಗಾಗಿ ಅವರು ಭಾರತಕ್ಕೆ ಮರಳಿದರು.
ಅಪೌಷ್ಟಿಕತೆ ವಿರುದ್ಧ 'ನೀರಾ' ಸಂಶೋಧನೆ
ಭಾರತಕ್ಕೆ ಮರಳಿದ ಕಮಲಾ ಅವರ ಸಂಶೋಧನೆಗಳು ಪ್ರದರ್ಶನಕ್ಕಷ್ಟೇ ಸೀಮಿತವಾಗಿರದೆ, ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನರ ದೈನಂದಿನ ಜೀವನಕ್ಕೆ ಹತ್ತಿರವಾಗಿದ್ದವು. ಅವರು ಭಾರತೀಯರು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಸೇವಿಸುವ ಆಹಾರ ಧಾನ್ಯಗಳು, ಬೇಳೆಕಾಳುಗಳು, ಮೀನು ಮತ್ತು ಬಡ ಸಮುದಾಯಗಳು ಬಳಸುವ ಆಹಾರಗಳ ಪೌಷ್ಟಿಕಾಂಶದ ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು.
ಅವರ ಅತ್ಯಂತ ಸ್ಮರಣೀಯ ಸಂಶೋಧನೆ ಎಂದರೆ 'ನೀರಾ' (toddy). ಭಾರತದ ಅಂದಿನ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಡಾ. ರಾಜೇಂದ್ರ ಪ್ರಸಾದ್ ಅವರ ಸಲಹೆಯಂತೆ, ಕಮಲಾ ಅವರು ತಾಳೆ ಮರಗಳಿಂದ ತೆಗೆಯುವ 'ನೀರಾ' ಪಾನೀಯದ ಕುರಿತು ಸುದೀರ್ಘ ಸಂಶೋಧನೆ ನಡೆಸಿದರು. ಅದರಲ್ಲಿ ವಿಟಮಿನ್ 'ಸಿ' ಮತ್ತು ಕಬ್ಬಿಣದ ಅಂಶಗಳು ಹೇರಳವಾಗಿದ್ದು, ಗರ್ಭಿಣಿಯರು ಮತ್ತು ಅಪೌಷ್ಟಿಕತೆಯಿಂದ ಬಳಲುತ್ತಿರುವ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಹಾಗೂ ಅಗ್ಗದ ಪೌಷ್ಟಿಕಾಹಾರ ಎಂದು ನಿರೂಪಿಸಿದರು. ಈ ಮಹತ್ವದ ಸಂಶೋಧನೆಗಾಗಿ ಅವರಿಗೆ 'ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ' ನೀಡಿ ಗೌರವಿಸಲಾಯಿತು.
ಅವರ ವಿಜ್ಞಾನವು ಕೇವಲ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯದ ನಾಲ್ಕು ಗೋಡೆಗಳ ಮಧ್ಯೆ ಮುಕ್ತಾಯವಾಗಲಿಲ್ಲ; "ಬಡ ಜನರಿಗೆ ಕೈಗೆಟುಕುವ ದರದಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ ಪೋಷಕಾಂಶಗಳನ್ನು ನೀಡುವುದು ಹೇಗೆ?" ಎಂಬ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರ ಹುಡುಕಿತು.
ಪರಂಪರೆ ಮತ್ತು ಗೌರವ
ಸಂಶೋಧನೆಗಳ ನಂತರ ಕಮಲಾ ಸೊಹೋನಿ ಅವರು ಮುಂಬೈನ ರಾಯಲ್ ಇನ್ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಸೈನ್ಸ್ನ ನಿರ್ದೇಶಕರಾಗಿ ಅಧಿಕಾರ ವಹಿಸಿಕೊಂಡರು. ಆ ಮೂಲಕ ವಿಜ್ಞಾನ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಅತ್ಯುನ್ನತ ನಾಯಕತ್ವದಲ್ಲಿದ್ದ ಲಿಂಗ ತಾರತಮ್ಯದ ಮತ್ತೊಂದು ಗೋಡೆಯನ್ನು ಕೆಡವಿದರು. ನಿವೃತ್ತಿಯ ನಂತರವೂ ಅವರು ಸುಮ್ಮನೆ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳದೆ, ಗ್ರಾಹಕರ ಹಕ್ಕುಗಳು ಮತ್ತು ಆಹಾರ ಸುರಕ್ಷತೆಗಾಗಿ ಶ್ರಮಿಸಿದರು. ಅವರ ಹೋರಾಟವು ಕೇವಲ ಒಂದು ಪಿಎಚ್ಡಿ ಪದವಿಗೆ ಸೀಮಿತವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. 2020 ರಲ್ಲಿ, ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು ವಿಜ್ಞಾನ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಕಮಲಾ ಸೊಹೋನಿ ಅವರ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಪೀಠವನ್ನು ಘೋಷಿಸಿತು.
ಕಮಲಾ ಸೊಹೋನಿ ಅವರ ಕಥೆಯು ಇಂದಿಗೂ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸ್ತುತ. ಏಕೆಂದರೆ ಅಂದು ಮಹಿಳೆಯರ ಪ್ರಗತಿಗೆ ಅವರ ಪ್ರತಿಭೆ ಕೊರತೆಯಾಗಿರಲಿಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ಅವರಿಗೆ ಸಿಗದ ಅವಕಾಶಗಳು ಅಡಚಣೆಯಾಗಿದ್ದವು. ಕಮಲಾ ಅವರು ಮಹಿಳೆಯರನ್ನು ಹೊರಗಿಟ್ಟಿದ್ದ ಕೊಠಡಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ್ದು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಆ ಕೊಠಡಿಯೊಳಗಿನ ವಿಚಾರಗಳನ್ನೇ ಬದಲಾಯಿಸಿ ಇತಿಹಾಸ ನಿರ್ಮಿಸಿದರು.
