20ನೇ ದಿನಕ್ಕೆ ಕಾಲಿಟ್ಟ ಹೋರಾಟ ಸೋನಮ್ ದೇಹ ಕ್ಷೀಣ, ಭಾರತದ ಗತಿ ಬದಲಿಸಿದ 5 ಐತಿಹಾಸಿಕ ಉಪವಾಸ ಸತ್ಯಾಗ್ರಹಗಳು

ಸೋನಮ್ ವಾಂಗ್ಚುಕ್ ಅವರ ಉಪವಾಸ ಸತ್ಯಾಗ್ರಹವು ದೇಶದ ಗಮನ ಸೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ, ಭಾರತದ ಇತಿಹಾಸದ ಗತಿಯನ್ನೇ ಬದಲಿಸಿದ ಇರೋಮ್ ಶರ್ಮಿಳಾ, ಭಗತ್ ಸಿಂಗ್, ಪೊಟ್ಟಿ ಶ್ರೀರಾಮುಲು ಸೇರಿದಂತೆ ಐದು ಐತಿಹಾಸಿಕ ಉಪವಾಸ ಸತ್ಯಾಗ್ರಹಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಈ ಲೇಖನ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ.

20ನೇ ದಿನಕ್ಕೆ ಕಾಲಿಟ್ಟ ಉಪವಾಸ

ಖ್ಯಾತ ಪರಿಸರವಾದಿ ಹಾಗೂ ಸಾಮಾಜಿಕ ಹೋರಾಟಗಾರ ಸೋನಮ್ ವಾಂಗ್ಚುಕ್ ಅವರ ಅನಿರ್ದಿಷ್ಟಾವಧಿ ಉಪವಾಸ ಸತ್ಯಾಗ್ರಹವು ಸದ್ಯ ದೇಶದ ಗಮನ ಸೆಳೆದಿದೆ. ಪರೀಕ್ಷಾ ಅಕ್ರಮಗಳ ವಿರುದ್ಧ ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಚಿವರ ರಾಜೀನಾಮೆಗೆ ಆಗ್ರಹಿಸಿ ಅವರು ನಡೆಸುತ್ತಿರುವ ಹೋರಾಟವು ಇದೀಗ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ 20ನೇ ದಿನಕ್ಕೆ ಕಾಲಿಟ್ಟಿದೆ. ಅವರ ಆರೋಗ್ಯ ದಿನದಿಂದ ದಿನಕ್ಕೆ ಕ್ಷೀಣಿಸುತ್ತಿರುವ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ದೇಶಾದ್ಯಂತ ಆತಂಕ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದ್ದು, ಈ ಹೋರಾಟವು ಭಾರತದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ದಾಖಲಾದ ದೀರ್ಘಾವಧಿಯ ಹಾಗೂ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿ ಉಪವಾಸ ಸತ್ಯಾಗ್ರಹಗಳ ನೆನಪನ್ನು ಮರುಕಳಿಸಿದೆ. ಭಾರತೀಯ ಇತಿಹಾಸದ ಗತಿಯನ್ನೇ ಬದಲಿಸಿದ, ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಕ್ರಾಂತಿ ಹಾಗೂ ಜಾಗೃತಿ ಉಂಟುಮಾಡಿದ ಐದು ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮತ್ತು ದೀರ್ಘಾವಧಿಯ ಉಪವಾಸ ಸತ್ಯಾಗ್ರಹಗಳ ವಿವರವಾದ ನೋಟ ಇಲ್ಲಿದೆ.

ಇರೋಮ್ ಶರ್ಮಿಳಾ (2000–2016)

ಮಣಿಪುರದ 'ಉಕ್ಕಿನ ಮಹಿಳೆ' ಎಂದೇ ಖ್ಯಾತರಾಗಿರುವ ಇರೋಮ್ ಚಾನು ಶರ್ಮಿಳಾ ಅವರು ನಡೆಸಿದ ಹೋರಾಟವು ಜಾಗತಿಕ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲೇ ಅತ್ಯಂತ ಸುದೀರ್ಘವಾದ ಉಪವಾಸ ಸತ್ಯಾಗ್ರಹವಾಗಿದೆ. ಸುಮಾರು 16 ವರ್ಷಗಳು (5 ನವೆಂಬರ್ 2000 ರಿಂದ 9 ಆಗಸ್ಟ್ 2016 ರವರೆಗೆ) ಕಾಲ ಮಣಿಪುರದ ಮಾಲೋಮ್‌ನಲ್ಲಿ ಸೇನಾ ಪಡೆಗಳು ನಡೆಸಿದ ಹತ್ಯಾಕಾಂಡದಿಂದ ಆಕ್ರೋಶಗೊಂಡ ಅವರು, ಈಶಾನ್ಯ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಜಾರಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ಕಠೋರ 'ಸಶಸ್ತ್ರ ಪಡೆಗಳ ವಿಶೇಷ ಅಧಿಕಾರ ಕಾಯ್ದೆ' (AFSPA) ಯನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ರದ್ದುಗೊಳಿಸಬೇಕೆಂದು ಒತ್ತಾಯಿಸಿ ಹೋರಾಟ ಆರಂಭಿಸಿದರು. ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರ ಅವರಿಗೆ ಮೂಗಿನ ಕೊಳವೆಯ (Nasogastric tube) ಮೂಲಕ ಬಲವಂತವಾಗಿ ದ್ರವ ರೂಪದ ಆಹಾರ ನೀಡಿ ಜೀವ ಉಳಿಸಿತ್ತು. ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಡಿ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಪರ್ಧಿಸಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸುವ ದೃಢ ನಿರ್ಧಾರದೊಂದಿಗೆ ಅವರು 2016ರಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ 16 ವರ್ಷಗಳ ಸುದೀರ್ಘ ಉಪವಾಸವನ್ನು ಕೊನೆಗೊಳಿಸಿದರು. ಅವರ ಹೋರಾಟದಿಂದಾಗಿ ತಕ್ಷಣವೇ AFSPA ಕಾಯ್ದೆ ರದ್ದಾಗದಿದ್ದರೂ, ಮಣಿಪುರ ಮತ್ತು ಈಶಾನ್ಯ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಮಾನವ ಹಕ್ಕುಗಳ ಉಲ್ಲಂಘನೆಯ ವಿಚಾರ ಜಾಗತಿಕ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಭಾರಿ ಸದ್ದು ಮಾಡಿತು. ಅವರ ಈ ಹೋರಾಟ ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳ ರಕ್ಷಣೆಗೆ ದಾರಿದೀಪವಾಯಿತು.

ಭಗತ್ ಸಿಂಗ್ ಮತ್ತು ಸಹಚರರು (1929)

ಭಾರತದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸಂಗ್ರಾಮದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿಗಳ ಜೈಲು ಹಸಿವು ಮುಷ್ಕರವು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಶಾಹಿಯ ಅಡಿಪಾಯವನ್ನೇ ನಡುಗಿಸಿತ್ತು. ಲಾಹೋರ್ ಜೈಲಿನಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಈ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಉಪವಾಸ ಸತ್ಯಾಗ್ರಹವು ಸತತ 116 ದಿನಗಳ ಕಾಲ ನಡೆಯಿತು (ಭಗತ್ ಸಿಂಗ್ ಅವರು ಇದರ ನೇತೃತ್ವ ವಹಿಸಿದ್ದರಲ್ಲದೆ, ಸುದೀರ್ಘ ದಿನಗಳ ಕಾಲ ಉಪವಾಸದಲ್ಲಿದ್ದರು). ಜೈಲಿನಲ್ಲಿರುವ ಭಾರತೀಯ ರಾಜಕೀಯ ಕೈದಿಗಳನ್ನು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಕೈದಿಗಳಂತೆ ಗೌರವಯುತವಾಗಿ ನಡೆಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು, ಅವರಿಗೆ ಉತ್ತಮ ಆಹಾರ, ಸ್ವಚ್ಛ ಬಟ್ಟೆ, ಓದಲು ಪುಸ್ತಕಗಳು ಹಾಗೂ ಮಾನವೀಯ ಸೌಲಭ್ಯಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸಬೇಕು ಎಂದು ಒತ್ತಾಯಿಸಿ ಈ ಮುಷ್ಕರ ಹೂಡಲಾಗಿತ್ತು. ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿಗಳ ಪಟ್ಟು ಸಡಿಲದಿದ್ದಾಗ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸರ್ಕಾರವು ಅವರ ಹಲವು ಪ್ರಮುಖ ಬೇಡಿಕೆಗಳನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಯಿತು. ಈ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಹೋರಾಟದ ನಡುವೆ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ ಜತಿನ್ ದಾಸ್ ಅವರು ಸತತ 63 ದಿನಗಳ ಉಪವಾಸದ ನಂತರ ಜೈಲಿನಲ್ಲೇ ಹುತಾತ್ಮರಾದರು. ಈ ಸತ್ಯಾಗ್ರಹವು ದೇಶದ ಯುವಜನರಲ್ಲಿ ದೇಶಭಕ್ತಿಯ ಕಿಚ್ಚನ್ನು ಹಚ್ಚಿತು. ರಾಜಕೀಯ ಕೈದಿಗಳ ಜೈಲು ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಸುಧಾರಿಸಿತಲ್ಲದೆ, ಭಾರತದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಚಳುವಳಿಗೆ ಒಂದು ಅಭೂತಪೂರ್ವ ವೇಗ ದೊರೆಯಿತು.

ದರ್ಶನ್ ಸಿಂಗ್ ಫೆರುಮಾನ್ (1969) — ಪಂಜಾಬ್ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಗಾಗಿ 74 ದಿನಗಳ ಹೋರಾಟ

ಪಂಜಾಬ್ ರಾಜ್ಯದ ಹಕ್ಕುಗಳ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಮತ್ತು ಸಿಖ್ ಸಮುದಾಯದ ಆಶಯಗಳಿಗಾಗಿ ಹೋರಾಡಿದ ಧೀರ ನಾಯಕ ದರ್ಶನ್ ಸಿಂಗ್ ಫೆರುಮಾನ್. ಭಾಷಾವಾರು ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಪಂಜಾಬ್ ವಿಭಜನೆಯಾದ ನಂತರ, ಚಂಡೀಗಢ ನಗರ ಮತ್ತು ಪಂಜಾಬಿ ಮಾತನಾಡುವ ಇತರ ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಪಂಜಾಬ್ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಸೇರಿಸಬೇಕೆಂದು ಅವರು ಹಠ ಹಿಡಿದಿದ್ದರು. ಸರ್ಕಾರದ ಕಡೆಯಿಂದ ಸೂಕ್ತ ಸ್ಪಂದನೆ ಸಿಗದ ಕಾರಣ, ಅವರು ಸತತ 74 ದಿನಗಳ ಕಾಲ ಉಪವಾಸವಿದ್ದು ಜೈಲಿನಲ್ಲೇ ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದರು. ಫೆರುಮಾನ್ ಅವರ ಸಾವು ತಕ್ಷಣದ ರಾಜಕೀಯ ಪರಿಹಾರವನ್ನು ನೀಡದಿದ್ದರೂ, ಚಂಡೀಗಢವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಪಂಜಾಬ್‌ನಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಚಳುವಳಿಯನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ತೀವ್ರಗೊಳಿಸಿತು. ಇಂದು ಚಂಡೀಗಢವು ಉಭಯ ರಾಜ್ಯಗಳ (ಪಂಜಾಬ್ ಮತ್ತು ಹರಿಯಾಣ) ಹಂಚಿಕೆಯ ರಾಜಧಾನಿಯಾಗಿ ಹಾಗೂ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿ ಮುಂದುವರಿದಿದೆ.

ಸ್ವಾಮಿ ನಿಗಮಾನಂದ (2011) — ಗಂಗಾ ನದಿಯ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ 115 ದಿನಗಳ ತಪಸ್ಸು

ಪವಿತ್ರ ಗಂಗಾ ನದಿಯ ಮಾಲಿನ್ಯ ತಡೆಗೆ ಮತ್ತು ಪರಿಸರ ಸಂರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಪ್ರಾಣವನ್ನೇ ಅರ್ಪಿಸಿದ ಧೀಮಂತ ಸನ್ಯಾಸಿ ಸ್ವಾಮಿ ನಿಗಮಾನಂದ. ಹರಿದ್ವಾರದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಗಂಗಾ ನದಿಯ ಒಡಲಿನಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಕಾನೂನುಬಾಹಿರ ಅಕ್ರಮ ಗಣಿಗಾರಿಕೆ ಮತ್ತು ಕಲ್ಲು ಪುಡಿ ಮಾಡುವ ಕ್ರಷರ್ ಘಟಕಗಳನ್ನು ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ನಿಷೇಧಿಸಬೇಕೆಂದು ಆಗ್ರಹಿಸಿ ಇವರು ಉಪವಾಸ ಕೈಗೊಂಡಿದ್ದರು. ಸತತ 115 ದಿನಗಳ ಕಾಲ ಆಹಾರ ತ್ಯಜಿಸಿದ ಇವರು, ಜೂನ್ 13, 2011 ರಂದು ತಮ್ಮ 34ನೇ ಹರೆಯದಲ್ಲೇ ಆಸ್ಪತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಕೊನೆಯುಸಿರೆಳೆದರು. ನಿಗಮಾನಂದ ಅವರ ಬಲಿದಾನವು ದೇಶಾದ್ಯಂತ ಭಾರಿ ಆಕ್ರೋಶಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಇದು ಗಂಗಾ ನದಿಯ ಮಾಲಿನ್ಯ ಮತ್ತು ಅಕ್ರಮ ಗಣಿಗಾರಿಕೆಯ ವಿರುದ್ಧ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಗಂಭೀರ ಚರ್ಚೆಯನ್ನು ಹುಟ್ಟುಹಾಕಿತು ಹಾಗೂ ಪರಿಸರ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಬಿಗಿಗೊಳಿಸಲು ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೆ ತೀವ್ರ ಒತ್ತಡ ಹೇರಿತು.

ಪೊಟ್ಟಿ ಶ್ರೀರಾಮುಲು (1952) — ಭಾಷಾವಾರು ಪ್ರಾಂತ್ಯ ರಚನೆಗೆ ನಾಂದಿ ಹಾಡಿದ 58 ದಿನಗಳ ಬಲಿದಾನ

ಆಧುನಿಕ ಭಾರತದ ನಕ್ಷೆಯನ್ನು ಭಾಷಾವಾರು ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಮರುರೂಪಿಸಲು ಕಾರಣವಾದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿ ಹೋರಾಟ ಇವರದ್ದಾಗಿತ್ತು. ಮದ್ರಾಸ್ ಪ್ರೆಸಿಡೆನ್ಸಿಯಿಂದ ತೆಲುಗು ಮಾತನಾಡುವ ಜನರಿಗಾಗಿ 'ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ' ಎಂಬ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ರಚಿಸಬೇಕೆಂದು ಒತ್ತಾಯಿಸಿ ಅವರು ಅಮರಣಾಂತ ಉಪವಾಸ ಕೈಗೊಂಡರು. ಸತತ 58 ದಿನಗಳ ಕಾಲ ಅನ್ನಾಹಾರ ತ್ಯಜಿಸಿದ ಶ್ರೀರಾಮುಲು ಅವರು 1952ರ ಡಿಸೆಂಬರ್ 15ರಂದು ನಿಧನರಾದರು. ಇವರ ಸಾವಿನ ಸುದ್ದಿ ಹರಡುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಇಡೀ ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಭಾರಿ ಹಿಂಸಾತ್ಮಕ ಪ್ರತಿಭಟನೆಗಳು ಭುಗಿಲೆದ್ದವು. ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಲು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ತಕ್ಷಣವೇ ಒಪ್ಪಿಗೆ ನೀಡಿ, 1953ರಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಆಂಧ್ರ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ರಚಿಸಿತು. ಇದು ಮುಂದೆ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಭಾಷಾವಾರು ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಮರುಸಂಘಟಿಸಲು ಜಾರಿಗೆ ತಂದ 'ರಾಜ್ಯಗಳ ಪುನರ್ವಿಂಗಡಣಾ ಕಾಯ್ದೆ 1956' ಕ್ಕೆ ಪ್ರಮುಖ ಮುನ್ನುಡಿಯಾಯಿತು.

ಇತಿಹಾಸದ ಪುಟಗಳನ್ನು ತಿರುವಿ ನೋಡಿದಾಗ, ಈ ಎಲ್ಲಾ ಮಹಾನ್ ನಾಯಕರ ಉಪವಾಸ ಸತ್ಯಾಗ್ರಹಗಳು ಕೇವಲ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಹಠಗಳಾಗಿರದೆ, ಸಮಾಜದ ಹಿತ ಹಾಗೂ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಸುಧಾರಣೆಗಾಗಿ ನಡೆದ ಹೋರಾಟಗಳಾಗಿದ್ದವು. ಪ್ರಸ್ತುತ ಸೋನಮ್ ವಾಂಗ್ಚುಕ್ ನಡೆಸುತ್ತಿರುವ ಉಪವಾಸ ಸತ್ಯಾಗ್ರಹವು ಇತಿಹಾಸದ ಇದೇ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ ಹೋರಾಟಗಳ ಹಾದಿಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಿದ್ದು, ದೇಶದ ಭವಿಷ್ಯದ ಮೇಲೆ ಯಾವ ರೀತಿಯ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಲಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಕಾದುನೋಡಬೇಕಿದೆ