Lost Rivers in India: ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕಣ್ಮರೆಯಾದ ನದಿಗಳಿವು.. ನಿಜಕ್ಕೂ ಏನಾಯ್ತು?

ಭಾರತದ ನದಿಗಳು ಕೇವಲ ನೀರಿನ ಹರಿವಲ್ಲ. ಅವುಗಳ ಸುತ್ತಲೂ ಸಾವಿರಾರು ವರ್ಷಗಳ ನಾಗರಿಕತೆ, ಕೃಷಿ, ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಮತ್ತು ಜನಜೀವನ ಬೆಳೆದಿದೆ. ಕೆಲವು ನದಿಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕಣ್ಮರೆಯಾಗಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ವಿಷಯವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು. ನದಿ ಕಣ್ಮರೆಯಾಗಿದೆ ಎಂದರೆ ಅದು ಒಂದೇ ದಿನದಲ್ಲಿ ಒಣಗಿ ಹೋಗಿದೆ ಎಂದರ್ಥವಲ್ಲ. ಹಲವು ನದಿಗಳ ಹರಿವಿನ ಮಾರ್ಗ ಬದಲಾಗಿರಬಹುದು, ನೀರಿನ ಪ್ರಮಾಣ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿರಬಹುದು ಅಥವಾ ಮಾನವ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಿಂದ ಅವುಗಳ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಹರಿವು ನಾಶವಾಗಿರಬಹುದು.

ಭಾರತದ ಅತ್ಯಂತ ಪವಿತ್ರ ನದಿ ಸರಸ್ವತಿ

ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕಣ್ಮರೆಯಾದ ನದಿಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತನಾಡುವಾಗ ಮೊದಲು ನೆನಪಾಗುವ ಹೆಸರು ಸರಸ್ವತಿ. ವೇದಗಳು ಮತ್ತು ಮಹಾಭಾರತ ಸೇರಿದಂತೆ ಪ್ರಾಚೀನ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ಸರಸ್ವತಿಯನ್ನು ಪ್ರಮುಖ ಹಾಗೂ ಪವಿತ್ರ ನದಿಯಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪುರಾಣಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಹಿಮಾಲಯದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಸರಸ್ವತಿ ಪಂಜಾಬ್, ಹರಿಯಾಣ, ರಾಜಸ್ಥಾನ ಮತ್ತು ಗುಜರಾತ್ ಮೂಲಕ ಹರಿದು ಅರೇಬಿಯನ್ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಸೇರುತ್ತಿತ್ತು ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಸರಸ್ವತಿ ನದಿ ಕಣ್ಮರೆಯಾಗಲು ಒಂದೇ ಒಂದು ಕಾರಣವಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಸಾವಿರಾರು ವರ್ಷಗಳ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಹಲವು ನೈಸರ್ಗಿಕ ಬದಲಾವಣೆಗಳು ಇದರ ಹಿಂದೆ ಇರಬಹುದು ಎಂದು

ಘಗ್ಗರ್-ಹಕ್ರಾ ಮತ್ತು ದೃಶದ್ವತಿ ನದಿಗಳ ಕಥೆ

ಇಂದಿನ ಘಗ್ಗರ್ ನದಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕಣ್ಮರೆಯಾಗಿಲ್ಲ. ಇದು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಹರಿಯುವ ಋತುಮಾನದ ನದಿಯಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಅದರ ಹೆಸರಿನೊಂದಿಗೆ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಡುವ ಪ್ರಾಚೀನ ವಿಶಾಲ ನದಿ ಕಾಲುವೆಯ ಬಹುಭಾಗ ಇಂದು ಒಣಗಿದೆ. ಪಾಕಿಸ್ತಾನದಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಾಚೀನ ನದಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ವಿಸ್ತೃತ ಭಾಗವನ್ನು ಹಕ್ರಾ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಮಹತ್ವವಿದೆ. ಹರಪ್ಪ ನಾಗರಿಕತೆಗೆ ಸೇರಿದ ಹಲವು ಪುರಾತತ್ತ್ವ ಸ್ಥಳಗಳು ಘಗ್ಗರ್-ಹಕ್ರಾ ಪ್ರದೇಶದ ಸುತ್ತಮುತ್ತ ಪತ್ತೆಯಾಗಿವೆ.

ಅರಾವರಿ ನದಿ: ಸತ್ತ ನದಿ ಮತ್ತೆ ಜೀವ ಪಡೆದ ಕಥೆ

ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕಣ್ಮರೆಯಾಗಿದ್ದ ನದಿಗಳ ಪೈಕಿ ಅರಾವರಿ ನದಿ ಒಂದು ವಿಭಿನ್ನ ಉದಾಹರಣೆ. ಇದು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರಣದಿಂದ ಕಣ್ಮರೆಯಾಗಿದ್ದ ನದಿಯಲ್ಲ. ಮಾನವನ ಅಸಮರ್ಪಕ ಭೂಬಳಕೆ ಮತ್ತು ನೀರಿನ ನಿರ್ವಹಣೆಯೂ ಅದರ ಒಣಗುವಿಕೆಗೆ ಪ್ರಮುಖ ಕಾರಣವಾಗಿತ್ತು.

ಅರಾವರಿ ನದಿ ಬತ್ತಲು ಪ್ರಮುಖ ಕಾರಣಗಳಲ್ಲಿ:

ಅರಣ್ಯನಾಶ

ಮಳೆನೀರು ಸಂಗ್ರಹಣೆಯ ಕೊರತೆ

ಅಂತರ್ಜಲದ ಅತಿಯಾದ ಬಳಕೆ

ಮಣ್ಣಿನ ನೀರು ಹಿಡಿದಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಕುಸಿತ

ನಮುಸಿ ನದಿ – ಹೈದರಾಬಾದ್

ಹೈದರಾಬಾದ್‌ನ ಪ್ರಮುಖ ನದಿಯಾಗಿದ್ದ ಮುಸಿ, ನಗರೀಕರಣ, ಅತಿಕ್ರಮಣ, ಕೈಗಾರಿಕಾ ತ್ಯಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಒಳಚರಂಡಿ ನೀರಿನ ಸಮಸ್ಯೆಗಳಿಂದ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಮಾಲಿನ್ಯಗೊಂಡಿದೆ.

ಅಸ್ಸಿ ನದಿ – ವಾರಣಾಸಿ

ಪವಿತ್ರ ನಗರಿ ವಾರಣಾಸಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿರುವ ಅಸ್ಸಿ ನದಿ ಕೂಡ ಅತಿಕ್ರಮಣ ಮತ್ತು ಮಾಲಿನ್ಯದ ಪರಿಣಾಮ ತನ್ನ ಹಿಂದಿನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವ ನದಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ.

ಭರಲು ಮತ್ತು ಬಹಿನಿ – ಗುವಾಹಟಿ

ಗುವಾಹಟಿಯ ಈ ನದಿಗಳೂ ನಗರ ತ್ಯಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಮಾಲಿನ್ಯದ ಒತ್ತಡಕ್ಕೆ ಸಿಲುಕಿವೆ. ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಅವುಗಳ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ನದಿಯ ಸ್ವರೂಪವೇ ಬದಲಾಗಿದೆ.

ಮಿಥಿ ನದಿ – ಮುಂಬೈ

ಮುಂಬೈನ ಮಿಥಿ ನದಿ ನಗರ ಪ್ರವಾಹ ನಿಯಂತ್ರಣ ಮತ್ತು ಒಳಚರಂಡಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯೊಂದಿಗೆ ನಿಕಟವಾಗಿ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿದೆ. ಅತಿಕ್ರಮಣ, ಕಾಂಕ್ರೀಟೀಕರಣ ಮತ್ತು ತ್ಯಾಜ್ಯದಿಂದಾಗಿ ನದಿಯ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಪರಿಸರಕ್ಕೆ ದೊಡ್ಡ ಹೊಡೆತ ಬಿದ್ದಿದೆ.

ಪಾಲಾರ್ ನದಿ

ಕರ್ನಾಟಕ, ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ತಮಿಳುನಾಡಿನ ಮೂಲಕ ಹರಿಯುವ ಪಾಲಾರ್ ನದಿಯ ಹಲವು ಭಾಗಗಳು ನೀರಿನ ಕೊರತೆ, ಮರಳು ಗಣಿಗಾರಿಕೆ ಮತ್ತು ಅತಿಯಾದ ನೀರಿನ ಬಳಕೆಯಿಂದಾಗಿ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಬದಲಾಗಿವೆ. ಕೆಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ನದಿಪಾತ್ರವೇ ಒಣ ಮರಳು ಪ್ರದೇಶದಂತೆ ಕಾಣುವ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗಿದೆ.