ವಿಶ್ವಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸಾಂಚಿ ಸ್ತೂಪಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹಳೆಯದಾದ ಸ್ತೂಪ ಶೋಧನೆಗೆ ಮುಂದಾದ ಸರ್ಕಾರ!

ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶದ ರೇವಾ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿರುವ 'ದೇವುರ್ ಕೊಠಾರ್' ಬೌದ್ಧ ಸ್ತೂಪವು ವಿಶ್ವಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸಾಂಚಿ ಸ್ತೂಪಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹಳೆಯದು ಮತ್ತು ಬೃಹತ್ತಾದುದು ಎಂಬ ಚರ್ಚೆ ಹುಟ್ಟುಹಾಕಿದೆ.

ಭೋಪಾಲ್ (ಆ.13): ಪುರಾತನ ಬೌದ್ಧ ಧಾರ್ಮಿಕ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಿಗೆ ವಿಶ್ವಪ್ರಸಿದ್ಧಿ ಪಡೆದಿರುವ ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೊಂದು ಅತ್ಯಂತ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಬೌದ್ಧ ಸ್ತೂಪದ ಕುರಿತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಮತ್ತು ಸಂಶೋಧಕರ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಭಾರಿ ಚರ್ಚೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಿದೆ. ರಾಜ್ಯದ ರೇವಾ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿರುವ 'ದೇವುರ್ ಕೊಠಾರ್' (Deur Kothar) ಎಂಬ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿರುವ ಈ ಸ್ತೂಪವು, ವಿಶ್ವಪ್ರಸಿದ್ಧ 'ಸಾಂಚಿ ಸ್ತೂಪ'ಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹಳೆಯದು ಹಾಗೂ ಬೃಹತ್ತಾದುದು ಎಂಬ ವಾದಗಳು ಮುನ್ನೆಲೆಗೆ ಬಂದಿವೆ. ಕ್ರಿ.ಪೂ. 3ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಅಂದರೆ ಸಾಮ್ರಾಟ್ ಅಶೋಕನ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಾಣಗೊಂಡಿರಬಹುದು ಎಂದು ಶಂಕಿಸಲಾಗಿರುವ ಈ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಬೌದ್ಧ ಸ್ತೂಪಗಳಿದ್ದು, ಈ ಪ್ರದೇಶವು 1982ರಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಬೆಳಕಿಗೆ ಬಂದಿತ್ತು.

ಈ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸ್ಥಳ ಪತ್ತೆಯಾಗಿದ್ದು ಹೇಗೆ?

ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶದ ರೇವಾ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿರುವ 'ದೇವುರ್ ಕೊಠಾರ್' ಸುಮಾರು 3 ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತರಿಸಿದೆ. ಪುರಾತನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯಾಪಾರಿ ಮಾರ್ಗವಾಗಿದ್ದ 'ದಕ್ಷಿಣಾಪಥ'ದ ಹಾದಿಯಲ್ಲೇ ಈ ಕ್ಷೇತ್ರವಿತ್ತು ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ.

1982ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಪುರಾತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ ಪಿ.ಕೆ. ಮಿಶ್ರಾ ಅವರು ಈ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಪತ್ತೆಹಚ್ಚಿದರು. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ಪುರಾತತ್ವ ಸರ್ವೇಕ್ಷಣಾ ಇಲಾಖೆಯ (ASI) ಭೋಪಾಲ್ ಕಚೇರಿಯಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಡಾ. ಫಣಿ ಕಾಂತ್ ಮಿಶ್ರಾ ಅವರ ಪ್ರಕಾರ, ಇಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿರುವ ಶಾಸನಗಳು ಮತ್ತು ಕಂಬಗಳ ಅವಶೇಷಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಿದರೆ ಇದು ಸಾಂಚಿ ಸ್ತೂಪಕ್ಕಿಂತಲೂ ಪುರಾತನವಾದುದು ಎಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ ಇದು ಸಾರನಾಥ ಮತ್ತು ಸಾಂಚಿ ನಡುವಿನ ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರ ಬಿಂದುವಿನಂತಿತ್ತು.

ಉತ್ಖನನದಲ್ಲಿ ಏನೆಲ್ಲಾ ಸಿಕ್ಕಿವೆ?

ವರ್ಷ 1999-2000ರಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ಪುರಾತತ್ವ ಇಲಾಖೆಯು ಇಲ್ಲಿ ಉತ್ಖನನ ನಡೆಸಿದಾಗ ಪುರಾತನ ಕಮಾನಿನ ಬಾಗಿಲುಗಳ ಭಾಗಗಳು, ಶಾಸನಗಳು, ಕೆತ್ತನೆಯ ಕಲ್ಲು ಚಪ್ಪಡಿಗಳು, ಕಂಬಗಳು ಹಾಗೂ ಹಳೆಯ ಮಡಕೆಯ ಚೂರುಗಳು ಲಭ್ಯವಾದವು. ಈ ಕುರುಹುಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿದ ತಜ್ಞರು, ಪುರಾತನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಭಾರ್ಹುತ್ ಮತ್ತು ಸಾಂಚಿಯಷ್ಟೇ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ಹಾಗೂ ಬೃಹತ್ ಧಾರ್ಮಿಕ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ದೇವುರ್ ಕೊಠಾರ್ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಿರಬೇಕು ಎಂದು ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ.

ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ನಡೆದ ಸಂಶೋಧನೆಗಳಲ್ಲಿ 4 ಬೌದ್ಧ ಮಠಗಳು, 33 ಸ್ತೂಪಗಳು ಹಾಗೂ 63 ಬಂಡೆಗಳ ಕೆಳಗಿನ ಪುರಾತನ ರಕ್ಷಣಾ ತಾಣಗಳು (Rock Cut Caves) ಪತ್ತೆಯಾಗಿವೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಮುಖ್ಯ ಸ್ತೂಪವು ಸುಮಾರು 9 ಮೀಟರ್‌ಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಎತ್ತರವಿದ್ದು, ಇದನ್ನು ಇಟ್ಟಿಗೆಗಳಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಉಳಿದ ಸಣ್ಣ ಸ್ತೂಪಗಳನ್ನು ಕಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಕಟ್ಟಲಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿರುವ ಇಟ್ಟಿಗೆಗಳ ಮೇಲೆ ಕಮಲ ಹಾಗೂ ವಿವಿಧ ಹೂವುಗಳ ಸುಂದರ ಆಕೃತಿಗಳನ್ನು ಕೆತ್ತಲಾಗಿದೆ. ಇದು ಆ ಕಾಲದ ಬೌದ್ಧ ಕಲಾಕೌಶಲ್ಯಕ್ಕೆ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ನಿದರ್ಶನವಾಗಿದೆ. ಸ್ತೂಪದ ಸುತ್ತಲೂ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದ್ದ ಭದ್ರತಾ ಗೋಡೆಯ (Relic Railing) ಭಾಗವೆನ್ನಲಾದ 30 ಅಡಿ ಎತ್ತರದ ಬೃಹತ್ ಕಲ್ಲಿನ ರಚನೆಯೂ ಇಲ್ಲಿದೆ.

ಸಾಂಚಿ ಸ್ತೂಪಕ್ಕೆ ಹೇಗೆ ಹೋಲಿಕೆ?

ಭಾರತದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಬೌದ್ಧ ಸ್ತೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾದ 'ಸಾಂಚಿ ಮಹಾಸ್ತೂಪ'ವು ಸುಮಾರು 36.6 ಮೀಟರ್ ವ್ಯಾಸ ಮತ್ತು 16.46 ಮೀಟರ್ ಎತ್ತರವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ದೇವುರ್ ಕೊಠಾರ್‌ನಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿರುವ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಅವಶೇಷಗಳು ಮತ್ತು ಅದರ ವಿಸ್ತೀರ್ಣವನ್ನು ಗಮನಿಸಿದಾಗ, ತನ್ನ ಉಚ್ಛ್ರಾಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ಕ್ಷೇತ್ರವು ಸಾಂಚಿಯಷ್ಟೇ ಬೃಹತ್ತಾಗಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿಯಾಗಿ ಬೆಳೆದಿತ್ತು ಎಂದು ತಜ್ಞರು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿಯೇ ಇದನ್ನು ಸಾಂಚಿ ಸ್ತೂಪಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಸಾಂಚಿಗಿಂತಲೂ ಹಳೆಯದು ಎಂಬ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ವ್ಯಕ್ತವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ, ಇದನ್ನು ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ದೃಢೀಕರಿಸಲು ಇನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಶೋಧನೆಯ ಅಗತ್ಯವಿದೆ.

ದೇವುರ್ ಕೊಠಾರ್ ವಿಶೇಷತೆ ಏನು?

ದೇವುರ್ ಕೊಠಾರ್ ಕೇವಲ ಸ್ತೂಪಗಳ ಸಮುಚ್ಚಯ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ. ಇದು ಪ್ರಾಚೀನ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶದ ಕರಾವಳಿ/ಒಳನಾಡು ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮ ಎಷ್ಟು ಆಳವಾಗಿ ಬೇರೂರಿತ್ತು ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ದೊರೆತಿರುವ ಬ್ರಾಹ್ಮಿ ಲಿಪಿಯ ಶಾಸನಗಳು ಸಾಮ್ರಾಟ್ ಅಶೋಕನ ಆಡಳಿತಾವಧಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರದೇಶವು ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮಪ್ರಚಾರ ಹಾಗೂ ವಾಣಿಜ್ಯ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳ ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿತ್ತು ಎಂಬುದನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತವೆ. ಜೊತೆಗೆ, ಇಲ್ಲಿನ ಗುಹೆಗಳಲ್ಲಿ ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮದ ಆಗಮನಕ್ಕೂ ಮುಂಚಿನ ಪ್ರಾಚೀನ ಶಿಲಾ ಯುಗದ ವರ್ಣಚಿತ್ರಗಳು (Cave Paintings) ಸಿಕ್ಕಿರುವುದು ಈ ಜಾಗದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಿಸಿದೆ.

ರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಹಣೆಯ ಅಗತ್ಯ

ಇಷ್ಟೊಂದು ಅಗಾಧ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರೂ, ದೇವುರ್ ಕೊಠಾರ್ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಇರಬೇಕಾದ ಸೂಕ್ತ ನಿರ್ವಹಣೆ ಮತ್ತು ರಕ್ಷಣೆ ಸಿಗುತ್ತಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಕೊರಗಿದೆ. ಕಳೆದ ಹಲವು ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಬೃಹತ್ ಮಟ್ಟದ ಉತ್ಖನನ ಅಥವಾ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಕಾಮಗಾರಿಗಳು ನಡೆದಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಅಪರೂಪದ ಅವಶೇಷಗಳು ನಾಶವಾಗುವ ಭೀತಿ ಎದುರಾಗಿದೆ. ಸರ್ಕಾರ ಮತ್ತು ಪುರಾತತ್ವ ಇಲಾಖೆಯು ತಕ್ಷಣವೇ ಗಮನಹರಿಸಿ, ಈ ಜಾಗವನ್ನು ವೈಜ್ಞಾನಿಕವಾಗಿ ಸಂರಕ್ಷಿಸಿ, ಮುಂದಿನ ಹಂತದ ಉತ್ಖನನ ನಡೆಸಿದರೆ ಭಾರತದ ಬೌದ್ಧ ಇತಿಹಾಸದ ಹೊಸ ಪುಟಗಳು ಬಿಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳಲಿವೆ. ಜೊತೆಗೆ ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶದ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮಕ್ಕೂ ಇದು ದೊಡ್ಡ ಬಲ ನೀಡಲಿದೆ ಎಂದು ಇತಿಹಾಸತಜ್ಞರು ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ.