18ನೇ ವಯಸ್ಸಿಗೆ ವಿಧವೆಯಾದರೂ ಭಾರತದ 'ಫಿಲ್ಟರ್ ಕಾಫಿ' ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ಕಟ್ಟಿದ ಮಹಿಳೆ! ಯಾರು ಈ ‘ಕಾಫಿ ಪುಡಿ ಸಾಕಮ್ಮ’?

‘ಕಾಫಿ ಪುಡಿ ಸಾಕಮ್ಮ’ ಎಂದು ಖ್ಯಾತರಾದ ದೊಡ್ಡಮನೆ ಸಾಕಮ್ಮ, ಕರ್ನಾಟಕದ ಆರಂಭಿಕ ಮಹಿಳಾ ಉದ್ಯಮಿಗಳಲ್ಲೊಬ್ಬರು. ಕೊಡಗಿನ ಕಾಫಿ ತೋಟಗಳ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ವಹಿಸಿಕೊಂಡ ಅವರು, 1920ರಲ್ಲಿ ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಬಸವನಗುಡಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಫಿ ಕ್ಯೂರಿಂಗ್ ಮತ್ತು ಪೌಡರಿಂಗ್ ಘಟಕ ಆರಂಭಿಸಿದರು. ಅವರ ಕಾಫಿ ಪುಡಿ ಮನೆಮಾತಾಗಿ, ಉದ್ಯಮ ಮತ್ತು ಸಮಾಜ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಇತಿಹಾಸ ನಿರ್ಮಿಸಿತು.

ಕಾಫಿ ಪುಡಿಯಿಂದ ಮನೆಮಾತಾದ ಮಹಿಳೆ

ಇಂದು ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಕಾಫಿ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಎಂದರೆ ಫಿಲ್ಟರ್ ಕಾಫಿಯ ಘಮ, ಹಳೆಯ ಕಾಫಿ ಅಂಗಡಿಗಳು ಮತ್ತು ಹೊಸ ತಲೆಮಾರಿನ ಕಾಫಿ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಈ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗೆ ಶತಮಾನಕ್ಕೂ ಹಿಂದೆಯೇ ಬಲವಾದ ಅಡಿಪಾಯ ಹಾಕಿದ ಮಹಿಳೆಯೊಬ್ಬರಿದ್ದರು. ಅವರೇ ‘ಕಾಫಿ ಪುಡಿ ಸಾಕಮ್ಮ’ ಎಂದು ಜನಪ್ರಿಯರಾದ ದೊಡ್ಡಮನೆ ಸಾಕಮ್ಮ.

1880ರಲ್ಲಿ ತುಮಕೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಬಿದರೆ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದ ಸಾಕಮ್ಮ, ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲೇ ಶಿಕ್ಷಣದ ಮಹತ್ವ ಅರಿತಿದ್ದರು. ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಶಿಕ್ಷಣವೇ ಅಪರೂಪವಾಗಿದ್ದರೂ, ಅವರು ಅಂದಿನ ಮೈಸೂರು ಪ್ರಾಂತ್ಯದ ಕೆಲವೇ ವಿದ್ಯಾವಂತ ಬಾಲಕಿಯರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರಾಗಿದ್ದರು.

18ನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ದೊಡ್ಡ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ವಿಧವೆಯಾದರೂ ಧೈರ್ಯ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ

ಸುಮಾರು 16ನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕೊಡಗಿನ ಸೋಮವಾರಪೇಟೆಯ ಕಾಫಿ ಬೆಳೆಗಾರ ದೊಡ್ಡಮನೆ ಚಿಕ್ಕಬಸಪ್ಪ ಶೆಟ್ಟಿ ಅವರನ್ನು ಸಾಕಮ್ಮ ವಿವಾಹವಾದರು. ಆದರೆ ಮದುವೆಯಾದ ಕೆಲವೇ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಪತಿ ನಿಧನರಾದರು. ಕೇವಲ 18ನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ವಿಧವೆಯಾದ ಸಾಕಮ್ಮ ಅವರ ಮುಂದೆ ಬೃಹತ್ ಕಾಫಿ ತೋಟಗಳ ನಿರ್ವಹಣೆಯ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಬಂತು.

ಆ ಕಾಲದ ಸಾಮಾಜಿಕ ನಿರ್ಬಂಧಗಳ ನಡುವೆಯೂ ಸಾಕಮ್ಮ ಹಿಂಜರಿಯಲಿಲ್ಲ. ತಮ್ಮ ಶಿಕ್ಷಣ, ನಿರ್ವಹಣಾ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಮತ್ತು ಕಠಿಣ ಪರಿಶ್ರಮವನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಕಾಫಿ ತೋಟಗಳ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು ವಹಿಸಿಕೊಂಡರು. ಅವರ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಎಸ್ಟೇಟ್‌ಗಳು ಮತ್ತೆ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಹಾದಿಗೆ ಬಂದವು.

1920ರಲ್ಲಿ ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ಕಾಫಿ ಉದ್ಯಮಕ್ಕೆ ಹೊಸ ತಿರುವು ಬಸವನಗುಡಿಯಿಂದ ಆರಂಭವಾದ ಯಶೋಗಾಥೆ!

ಕಾಫಿ ಬೆಳೆಸುವುದಷ್ಟೇ ಸಾಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಅದಕ್ಕೆ ಉತ್ತಮ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯೂ ಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ಸಾಕಮ್ಮ ಅರಿತುಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಹೀಗಾಗಿ 1920ರಲ್ಲಿ ಅವರು ಬೆಂಗಳೂರಿಗೆ ಬಂದು, ಬಸವನಗುಡಿಯ ಬುಲ್ ಟೆಂಪಲ್ ರಸ್ತೆಯ ಸಮೀಪ ಕಾಫಿ ಕ್ಯೂರಿಂಗ್ ಮತ್ತು ಪೌಡರಿಂಗ್ ಘಟಕ ಆರಂಭಿಸಿದರು.

ಅಂದಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಫಿ ಸಂಸ್ಕರಣೆಗೆ ಅಗತ್ಯವಿದ್ದ ಯಂತ್ರೋಪಕರಣಗಳನ್ನು ವಿದೇಶದಿಂದ ತರಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ಸಾಕಮ್ಮ ಆಧುನಿಕ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಕಾಫಿ ಬೀಜಗಳನ್ನು ಹುರಿದು, ಪುಡಿ ಮಾಡಿ, ಗ್ರಾಹಕರಿಗೆ ಮಾರಾಟ ಮಾಡುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ರೂಪಿಸಿದರು.

‘ಸಾಕಮ್ಮಾಸ್ ಕಾಫಿ ವರ್ಕ್ಸ್’ ಮನೆಮಾತಾಯಿತು

ಸಾಕಮ್ಮ ಅವರ ಕಾಫಿ ಪುಡಿ ರುಚಿ ಮತ್ತು ಗುಣಮಟ್ಟದಿಂದ ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಮನೆಮನೆಗೂ ತಲುಪಿತು. ನಗರದ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಮಾರಾಟ ಕೇಂದ್ರಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಅವರು, ಕಾಫಿಯನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯ ಕುಟುಂಬಗಳ ದಿನನಿತ್ಯದ ಬದುಕಿನ ಭಾಗವಾಗಿಸಲು ನೆರವಾದರು.

ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಅವರಿಗೆ ‘ಕಾಫಿ ಪುಡಿ ಸಾಕಮ್ಮ’ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬಂದಿತು. ಅವರ ಕಾಫಿ ಪುಡಿಯ ಜನಪ್ರಿಯತೆ ಎಷ್ಟಿತ್ತೆಂದರೆ, ಕನ್ನಡದ ಸಾಹಿತಿಗಳಾದ ಮಾಸ್ತಿ ವೆಂಕಟೇಶ ಅಯ್ಯಂಗಾರ್ ಮತ್ತು ಡಿ.ವಿ. ಗುಂಡಪ್ಪ ಅವರ ಬರಹಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸಾಕಮ್ಮ ಕಾಫಿಯ ಉಲ್ಲೇಖಗಳು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದವು ಎಂದು ವರದಿಗಳು ಹೇಳುತ್ತವೆ.

ಉದ್ಯಮದ ಜೊತೆಗೆ ಸಮಾಜ ಸೇವೆಯಲ್ಲೂ ಮುಂಚೂಣಿ, ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಮಾದರಿಯಾದ ಸಾಕಮ್ಮ

ಸಾಕಮ್ಮ ಕೇವಲ ಯಶಸ್ವಿ ಉದ್ಯಮಿಯಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಸಮಾಜ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಅವರು ಮಹತ್ವದ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದ್ದರು. ಮಹಿಳೆಯರ ಕಲ್ಯಾಣ, ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಸಮುದಾಯದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ಅವರು ನೆರವಾದರು. ಬಸವನಗುಡಿಯಲ್ಲಿ ಕುರುಹಿನ ಶೆಟ್ಟಿ ಸಮುದಾಯದ ಹಾಸ್ಟೆಲ್ ಹಾಗೂ ಪ್ರಯಾಣಿಕರಿಗಾಗಿ ಧರ್ಮಶಾಲೆ ನಿರ್ಮಿಸಿದರೆಂದು ದಾಖಲೆಗಳು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತವೆ.

ಅವರ ಉದ್ಯಮಶೀಲತೆ ಮತ್ತು ಸಮಾಜ ಸೇವೆಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಿದ ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದ ದರ್ಬಾರ್, ಅವರಿಗೆ ‘ಲೋಕಸೇವಾ ಪರಾಯಣೆ’ ಎಂಬ ಗೌರವ ಬಿರುದು ನೀಡಿತು. ಅವರು ಮೈಸೂರು ಪ್ರಜಾಪ್ರತಿನಿಧಿ ಸಭೆಯ ಸದಸ್ಯೆಯಾಗಿಯೂ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು. ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ‘ಕೈಸರ್-ಇ-ಹಿಂದ್’ ಪದಕವೂ ಅವರಿಗೆ ದೊರಕಿತ್ತು.

ಇಂದಿಗೂ ಉಳಿದಿರುವ ನೆನಪು

ಕೊಡಗಿನ ಸೋಮವಾರಪೇಟೆಯಲ್ಲಿರುವ ‘ಸಾಕಮ್ಮ ಬಂಗಲೆ’ ಮತ್ತು ಬೆಂಗಳೂರಿನ ‘ಸಾಕಮ್ಮ ಗಾರ್ಡನ್’ ಅವರ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತವೆ. ಕಾಫಿ ಉದ್ಯಮ, ಮಹಿಳಾ ಸ್ವಾವಲಂಬನೆ ಮತ್ತು ಸಮಾಜ ಸೇವೆ—ಈ ಮೂರು ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಕಮ್ಮ ಬಿಟ್ಟ ಹೆಜ್ಜೆ ಗುರುತುಗಳು ಇಂದಿಗೂ ಪ್ರೇರಣೆಯಾಗಿವೆ.

ತಮ್ಮ 75ನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿಧನರಾದ ಸಾಕಮ್ಮ, ಕಷ್ಟಗಳನ್ನು ಅವಕಾಶಗಳಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಿಕೊಂಡ ಅಪರೂಪದ ಮಹಿಳೆ. ಕಾಫಿಯ ಘಮದೊಂದಿಗೆ ಕರ್ನಾಟಕದ ಉದ್ಯಮಶೀಲತೆಯ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲೂ ಅವರ ಹೆಸರು ಸದಾ ಉಳಿಯಲಿದೆ.